कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात वाचनसंस्कृती जपली पाहिजे; साहित्यिक वारशाच्या संवर्धनासाठी शासन सहकार्य करणार – पालकमंत्री जयकुमार रावल

धुळे, दि. ११ ऑक्टोबर : कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे आज जग झपाट्याने बदलत आहे. एका क्लिकवर कोणत्याही विषयाची माहिती उपलब्ध होत असली, तरी माहिती मिळणे आणि त्या माहितीचा विचार करून ज्ञान मिळवणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करतानाच वाचन, लेखन, चिंतन आणि स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता जपली पाहिजे. विशेषतः नव्या पिढीमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करणे ही काळाची गरज आहे. धुळे जिल्ह्याला लाभलेला समृद्ध साहित्यिक आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी शासन सर्वतोपरी सहकार्य करेल, अशी ग्वाही राज्याचे पणन व राजशिष्टाचार मंत्री तथा धुळे जिल्ह्याचे पालकमंत्री जयकुमार रावल यांनी दिली.

सहाव्या धुळे जिल्हा मराठी साहित्य संमेलन व अहिराणी साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटन प्रसंगी मार्गदर्शन करताना ते बोलत होते. मराठी भाषा विभाग, महाराष्ट्र शासन, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ यांच्या अनुदानातून तसेच अहिराणी साहित्य परिषद आणि साहित्य भारती यांच्या संयुक्त विद्यमाने प्राचार्य सदाशिवराव माळी साहित्य नगरीत या संमेलनाचे आयोजन करण्यात आले होते.

यावेळी महापौर मायादेवी परदेशी, स्वागताध्यक्ष तथा आमदार अनुप अग्रवाल, मार्गदर्शक माजी आमदार डॉ. शरद पाटील, संमेलनाध्यक्ष एल. जी. सोनवणे, माजी केंद्रीय मंत्री डॉ. सुभाष भामरे, प्रा. आशुतोष पाटील, कवी प्रकाश होळकर, माजी सनदी अधिकारी भाई नगराळे, माजी न्यायमूर्ती जे. टी. देसले, प्राचार्य जगदीश पाटील, विद्यावर्धिनी सभेचे सचिव युवराज करनकाळ, मराठी साहित्य परिषदेचे कार्याध्यक्ष प्रा. संजीव गिरासे, अहिराणी साहित्य परिषदेचे अध्यक्ष प्राचार्य भगवान पाटील, उपमहापौर ज्योत्स्ना पाटील, माजी प्राचार्य डॉ. शेखर सुर्वंशी, अहिराणी साहित्य परिषदेचे कार्याध्यक्ष प्रकाश महाले, सचिव प्रभाकर शेळके यांच्यासह साहित्यिक, मान्यवर व नागरिक उपस्थित होते.

पालकमंत्री श्री. रावल म्हणाले की, साहित्य हे समाजाचे हृदय आहे. माणसाच्या भावना, विचार आणि अनुभवांना शब्द देण्याचे काम साहित्य करते. साहित्य माणसाला प्रेरणा देते आणि समाजाला नवी दिशा दाखवते. धुळे जिल्ह्याला कविता, नाटक, तत्त्वज्ञान आणि इतिहास संशोधनाचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. प्राध्यापक पुरुषोत्तम पाटील, प्राध्यापक अनिल सोनार, कॉम्रेड शरद पाटील यांच्यासह अनेक साहित्यिक आणि विचारवंतांनी धुळ्याचे नाव मोठे केले आहे. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे संशोधन मंडळासारख्या संस्थांनी जतन केलेला ऐतिहासिक आणि साहित्यिक ठेवा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.

पुस्तके निर्माण करण्याबरोबरच वाचकही घडवले पाहिजेत

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे आरोग्य, शिक्षण, संशोधनासह अनेक क्षेत्रांत मोठे बदल घडत आहेत. वैद्यकीय तपासणीचे अहवाल समजून घेण्यापासून विविध विषयांची माहिती मिळवण्यापर्यंत हे तंत्रज्ञान उपयुक्त ठरत आहे. मात्र, त्याचे फायदे आहेत तसे काही धोकेही आहेत. आज विद्यार्थी मोबाईल आणि लॅपटॉपमध्ये अधिक गुंतले आहेत. पुस्तके वाचण्याची आणि स्वतः लिहिण्याची सवय कमी होत आहे. पूर्वी वाचलेले महत्त्वाचे मुद्दे लिहून ठेवल्यामुळे ते अधिक चांगल्या प्रकारे लक्षात राहायचे. आज माहिती सहज उपलब्ध होत असली, तरी तिचे ज्ञानात रूपांतर करण्यासाठी वाचन आणि चिंतन आवश्यक आहे.

लेखक पुस्तके लिहितात, प्रकाशक ती छापतात आणि ग्रंथालये उपलब्ध करून देतात; मात्र ही पुस्तके वाचणारेही तयार झाले पाहिजेत. त्यासाठी घर, शाळा, महाविद्यालये आणि ग्रंथालयांनी पुढाकार घेऊन मुलांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करावी. तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले, तरी साहित्याच्या माध्यमातून जपली जाणारी मानवी संवेदनशीलता, कल्पनाशक्ती आणि विचारशक्ती महत्त्वाचीच राहणार असल्याचे त्यांनी सांगितले.

अहिराणी ही केवळ भाषा नाही, खान्देशची सांस्कृतिक ओळख

अहिराणी ही आपल्या खान्देशची संस्कृती, परंपरा आणि अस्मिता आहे. मराठी, हिंदी, इंग्रजी यांसारख्या भाषा जरूर शिकल्या पाहिजेत; मात्र त्यासाठी मातृभाषा विसरता कामा नये. इंग्लंडमधील वेल्स येथे शिक्षण घेत असताना तेथील वेल्श भाषेच्या संवर्धनासाठी लोकांनी केलेले प्रयत्न पाहिल्याची आठवण त्यांनी सांगितली.

आज घराघरांत अहिराणी बोलण्याचे प्रमाण कमी होत आहे. ही परिस्थिती बदलली नाही, तर पुढील पिढीला आपली भाषा समजणारही नाही. आपण आईला प्रेमाने ‘मणी माय’ म्हणतो. या शब्दातील आपुलकी आणि गोडवा हीच आपल्या भाषेची खरी ताकद आहे. भाषा हरवली तर संस्कृतीही हरवण्याचा धोका असतो. म्हणून घराघरांत अहिराणी बोलली पाहिजे आणि या भाषेतून साहित्यनिर्मिती वाढली पाहिजे, असे आवाहन त्यांनी केले.

विधानसभेत पहिल्यांदा गेल्यानंतर अहिराणी भाषेत शपथ घेतल्याची आठवण सांगताना श्री. रावल म्हणाले की, काही अडचणी असूनही आपण अहिराणीत शपथ घेतली आणि त्यानंतर मराठीतही शपथ घेतली. या घटनेमुळे अनेकांना अहिराणी भाषेची ओळख झाली. आपल्या मातृभाषेला सन्मान मिळावा, हाच त्यामागचा उद्देश होता.

साहित्य संमेलनासाठी दरवर्षी अतिरिक्त पाच लाखांची घोषणा

जिल्हास्तरीय साहित्य संमेलनासाठी राज्य शासनाकडून मिळणारे अनुदान एक लाख रुपयांवरून पाच लाख रुपये करण्यात आले आहे. याशिवाय जिल्हा नियोजन समितीच्या माध्यमातून साहित्य संमेलनासाठी दरवर्षी अतिरिक्त पाच लाख रुपये उपलब्ध करून देण्याची घोषणा पालकमंत्री श्री. रावल यांनी केली. तसेच अहिराणी साहित्याच्या पुस्तकांच्या छपाईसाठी स्वतंत्र अडीच लाख रुपये उपलब्ध करून देण्याची घोषणाही त्यांनी केली.

धुळे शहरात अहिराणी भाषा व साहित्य संवर्धनासाठी स्वतंत्र केंद्र उभारण्याचा संकल्प त्यांनी व्यक्त केला. या केंद्रात ग्रंथालय, सभागृह आणि साहित्यिक उपक्रमांसाठी आवश्यक सुविधा असाव्यात. साहित्यिक आणि तज्ज्ञांनी त्याचा आराखडा तयार करावा, असेही त्यांनी सुचविले.

अहिराणी, मराठी सह सर्व भाषांचा आदर करतानाच मातृभाषेचा अभिमान जपण्याचे आवाहन त्यांनी केले. एशियाटिक लायब्ररीसारख्या संस्थांच्या सहकार्याने धुळे जिल्ह्याचा साहित्यिक वारसा अधिक समृद्ध करण्यासाठी प्रयत्न करण्यात येतील. जिल्ह्यातील साहित्यिक, लेखक, कवी आणि विचारवंतांच्या पाठीशी शासन उभे राहील, अशी ग्वाही त्यांनी दिली.

साहित्य संमेलन हे केवळ एका दिवसापुरते मर्यादित न राहता वर्षातील 365 दिवस भाषा, साहित्य आणि संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी सातत्याने काम झाले पाहिजे. शासन, साहित्यिक आणि समाज यांच्या सामूहिक प्रयत्नांतून अहिराणी भाषेचा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवूया, असे आवाहन पालकमंत्री श्री. रावल यांनी केले.

मराठी आणि अहिराणी भाषेचा समृद्ध वारसा जपणे ही काळाची गरज – आमदार अनुप अग्रवाल

धुळे जिल्ह्यात सहावे मराठी साहित्य संमेलन आयोजित होणे ही जिल्ह्यासाठी आनंदाची आणि अभिमानाची बाब आहे. मराठी भाषेबरोबरच धुळे, जळगाव, नंदुरबार आणि नाशिक जिल्ह्यांच्या काही भागांत बोलल्या जाणाऱ्या अहिराणी भाषेला समृद्ध ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा लाभला आहे. या भाषेचे जतन व संवर्धन करण्याबरोबरच तिच्या ऐतिहासिक महत्त्वाची नव्या पिढीला ओळख करून देणे आवश्यक आहे. साहित्य संमेलनाच्या माध्यमातून साहित्यिक, अभ्यासक आणि भाषाप्रेमींना एकत्र येण्याची संधी मिळते. अशा संमेलनांमुळे प्रादेशिक भाषा, साहित्य आणि संस्कृतीच्या संवर्धनाला चालना मिळते. धुळे जिल्ह्यात या संमेलनाचे आयोजन होणे ही गौरवाची बाब असून, या उपक्रमात सहभागी होण्याची संधी दिल्याबद्दल आयोजकांचे आभार व्यक्त करतो, असे स्वागताध्यक्ष तथा आमदार अनुप अग्रवाल यांनी सांगितले.

 भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नाही, तर संस्कृती आणि अस्मितेची ओळख! – संमेलनाध्यक्ष प्रा. एल. जी. सोनवणे

भाषा ही केवळ विचार आणि भावना व्यक्त करण्याचे साधन नसून समाजाची संस्कृती, परंपरा, श्रद्धा, सण-उत्सव आणि अस्मिता जपणारी शक्ती आहे. मानवी संस्कृतीच्या विकासात भाषा आणि शेतीचा शोध हे दोन महत्त्वाचे टप्पे ठरले. शेतीमुळे माणसाच्या स्थिर जीवनाला आणि सहजीवनाला सुरुवात झाली, तर भाषेमुळे विचार, भावना आणि कल्पना एकमेकांपर्यंत पोहोचवणे शक्य झाले. पुढे लिपीच्या शोधामुळे हे विचार जतन करून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवता आले. त्यामुळे ग्रंथपूजन म्हणजे केवळ पुस्तकांचे पूजन नसून विचारांचा सन्मान आहे, असे प्रतिपादन संमेलनाध्यक्ष एल. जी. सोनवणे यांनी केले.

अध्यक्षीय मनोगताच्या प्रारंभी त्यांनी दादासाहेब जे. डी. राऊळ, प्राचार्य मा. य. वैद्य, अण्णासाहेब सदाशिवराव माळी आणि प्राचार्य पुरुषोत्तम पाटील यांच्या स्मृतींना अभिवादन केले. संमेलनाच्या अध्यक्षपदाची संधी दिल्याबद्दल आयोजकांचे आभार व्यक्त करताना माणसाने बोलण्यापेक्षा अधिक ऐकले पाहिजे, या विनोबा भावे यांच्या विचाराचा त्यांनी उल्लेख केला. नवरात्रीच्या पवित्र पर्वावर साहित्य संमेलनाचे आयोजन झाल्याबद्दल आनंद व्यक्त करत साहित्य, संगीत, कला, शेती, अध्यात्म, मातृसंस्कृती आणि सामाजिक सलोखा यांचा एकमेकांशी अतूट संबंध असल्याचे त्यांनी सांगितले. प्राचार्य मा. य. वैद्य यांच्या कार्यभूमीत संमेलन होत असल्याबद्दल त्यांनी विशेष समाधान व्यक्त केले. तसेच मागील वर्षी साक्री येथे झालेल्या साहित्य संमेलनातील कथा-कादंबऱ्या, कविता, नाट्यपरंपरा आणि अहिराणी साहित्यावरील चर्चांचाही त्यांनी उल्लेख केला.

साहित्य, संगीत आणि कला यांमुळे मानवी जीवन समृद्ध होते, असे सांगताना त्यांनी भर्तृहरी यांच्या विचारांचा दाखला दिला. आज ग्रंथपूजनाची परंपरा कमी होत असल्याबद्दल चिंता व्यक्त करत पुस्तकांचा आणि विचारांचा सन्मान जपण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.

अनेक परकीय आक्रमणे आणि पारतंत्र्याच्या काळातही आर्मेनियन लोकांनी आपल्या भाषेमुळे सांस्कृतिक ओळख टिकवून ठेवली. त्याचप्रमाणे विविध ऐतिहासिक स्थित्यंतरांत मराठी भाषेने आपली ओळख जपली, तर अहिराणी भाषा लोकसाहित्य, लोकपरंपरा, लोकसंस्कृती आणि दैनंदिन व्यवहारातून आजवर टिकून राहिली आहे. त्यामुळे मराठी आणि अहिराणी भाषांचे जतन व संवर्धन करणे, जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांत त्यांचा वापर वाढवणे आणि हा समृद्ध वारसा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही प्रत्येकाची सामूहिक जबाबदारी असल्याचे त्यांनी सांगितले.

साहित्याच्या माध्यमातून समाजाच्या मनात स्थान निर्माण करणारे साहित्यिक कधीही विस्मृतीत जात नाहीत. त्यांचे विचार, कार्य आणि साहित्य पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहते, असे सांगत संमेलनाध्यक्ष श्री. सोनवणे यांनी साहित्यिकांच्या योगदानाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली.

साहित्यिकांचे गाव प्रदर्शनाचे उद्घाटन; ज्येष्ठ साहित्यिकांचा जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मान

पालकमंत्री जयकुमार रावल यांचे संमेलनस्थळी आगमन झाल्यानंतर त्यांच्या हस्ते ‘साहित्यिकांचे गाव’ या प्रदर्शनाचे उद्घाटन करण्यात आले. त्यानंतर त्यांनी प्रदर्शनाची पाहणी करून तेथील साहित्यिक उपक्रमांची माहिती घेतली. यावेळी त्यांनी ज्येष्ठ साहित्यिकांची भेट घेऊन त्यांच्याशी संवाद साधला.

त्यानंतर दीपप्रज्वलनाने मुख्य कार्यक्रमास सुरुवात झाली. यावेळी संमेलनाच्या स्मरणिकेचे प्रकाशन करण्यात आले. तसेच ‘अक्षयगंध’, ‘पायजा’ यांसह विविध ग्रंथांचे प्रकाशन मान्यवरांच्या उपस्थितीत झाले.

साहित्य क्षेत्रातील प्रदीर्घ आणि मोलाच्या योगदानाबद्दल ज्येष्ठ साहित्यिक प्राचार्य डॉ. क. उ. संघवी आणि कवी प्र. अ. पुराणिक यांना जीवनगौरव पुरस्कार प्रदान करून सन्मानित करण्यात आले. साहित्यसेवेसाठी आयुष्य समर्पित करणाऱ्या या ज्येष्ठ साहित्यिकांच्या कार्याचा यानिमित्ताने गौरव करण्यात आला. संमेलनाच्या यशस्वी आयोजनासाठी परिश्रम घेणाऱ्या आयोजकांचे व सहभागी साहित्यिकांचे पालकमंत्री श्री. रावल यांनी अभिनंदन केले.

००००