छत्रपती संभाजीनगर, दि. १० :मराठवाड्यातील दुष्काळी परिस्थितीची प्रत्यक्ष पाहणी करण्यासाठी आलेल्या केंद्र शासनाच्या आंतरमंत्रालयीन केंद्रीय पथकाने सलग दुसऱ्या दिवशी बीड जिल्ह्यातील 15 ठिकाणी भेटी दिल्या.शेतकऱ्यांशी संवाद साधून तसेच प्रत्यक्ष भेट देऊन पाहणीकेली.दुपारी बीड जिल्हाधिकारी कार्यालयात त्यांनी आढावा बैठक घेतली.
केंद्रीय कृषी व शेतकरी कल्याण विभागाचे संयुक्त सचिव तथा पथकप्रमुख मुक्तानंद अग्रवाल यांच्या नेतृत्वाखाली हा दौरा झाला. या दौऱ्यात राज्याचे कृषी सचिव परिमल सिंग, महालनोबिस राष्ट्रीय पीक पूर्वानुमान केंद्राचे उपसंचालक सुनील कुमार दुबे, जिल्हाधिकारी डॉ. विवेक जॉन्सन,जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी जितिन रहमान यांच्यासह संबंधित अधिकारी सहभागी झाले होते. प्रत्यक्ष परिस्थितीची पाहणी, शेतकऱ्यांचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि नुकसानीची वस्तुस्थिती समजून घेण्यावर पथकाने भर दिला.
अपेक्षित उत्पादन ७ ते ८ क्विंटल ; हाती केवळ ५० किलोची शक्यता
बीड तालुक्यातील मोरगाव येथे बाबासाहेब चोखामार यांच्या दोन एकरांतील सोयाबीन पिकाची पाहणी करताना पावसाच्या खंडामुळे शेतीचे झालेले नुकसान स्पष्ट झाले. सर्वसाधारण परिस्थितीत एकरी सात ते आठ क्विंटल उत्पादनाची अपेक्षा असताना यंदा एकरी जेमतेम ५० किलो सोयाबीन मिळण्याची शक्यता असल्याची माहिती कृषी सहाय्यकांनी पथकाला दिली. फुलोऱ्याच्या अवस्थेत पाऊस न झाल्याने पिकाची वाढ खुंटली. मोरगावमधील सुमारे १,४०० शेतकऱ्यांपैकी जवळपास ७० टक्के शेतकऱ्यांच्या पिकांचे ३३ टक्क्यांपेक्षा अधिक नुकसान झाल्याची माहिती यावेळी देण्यात आली.
पथकाने किरण भास्कर केकाण शेताचीही पाहणी केली. याच परिसरातील खंडाळा येथे शेतकऱ्यांनी विहिरी कोरड्या पडल्याची आणि सोयाबीनची वाढ तीन फुटांपर्यंतही न झाल्याची व्यथा मांडली. पंचनाम्यांची पडताळणी करताना पिकांची प्रत्यक्ष स्थिती, छायाचित्रे आणि नुकसानीच्या नोंदींची माहिती पथकाने घेतली. सरपंच श्रीधर गिते यांच्याशी संवाद साधून त्यांच्या शेतीतील पीकपद्धतीही जाणून घेतली.
६५ दिवस पाऊस नाही ;सोयाबीनसह फळबागाही संकटात
पाटोदा तालुक्यातील वैद्यकिन्ही व सोनेगाव येथे गेल्या ६५ दिवसांपासून पाऊस नसल्याने शेती आणि पाणीपुरवठ्यावर गंभीर परिणाम झाल्याचे समोर आले. वैद्यकिन्ही येथे देवीदास भानदास यांच्या दोन हेक्टर क्षेत्रातील सोयाबीन पिकाची पाहणी करण्यात आली. पावसाअभावी पीक वाया गेल्याने सलग दुसऱ्या वर्षी शेतकऱ्यांना नुकसान सहन करावे लागत असल्याची व्यथा त्यांनी मांडली.
जनावरांच्या चाऱ्याचा दर प्रतिटन चार हजार रुपयांपर्यंत पोहोचल्याने पशुपालकांची चिंता वाढली आहे. जुन्या विहिरीतून दिवसाला केवळ तीन ते साडेतीन तास पाणी मिळत असल्याची माहिती ग्रामस्थांनी दिली. गावातील सुमारे १,१०० हेक्टर क्षेत्रापैकी ९५० हेक्टरवर सोयाबीनची लागवड असल्याने पावसाच्या दीर्घ खंडाचा मोठा फटका शेतीला बसला आहे.
सोनेगाव येथे सोयाबीनसह तूर, डाळिंब, मोसंबी व द्राक्षांच्या बागांनाही पाणीटंचाईचा फटका बसत असल्याचे शेतकऱ्यांनी सांगितले. शेतकरी अशोक चौरे यांनी शेतीपिकांसाठी हेक्टरी ५० हजार रुपये, तर फळबागांसाठी हेक्टरी दोन लाख रुपये मदत देण्याची मागणी केली. पाणीटंचाईमुळे वर्षभर जपलेल्या फळबागा सुकण्याच्या मार्गावर असल्याने वेळेत मदत मिळण्याची अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.
सोयाबीन वाळवत असलेल्या महिलेला बघून थांबला ताफा
दाशखेड येथे शेतात सोयाबीन वाळवत असलेल्या रेखा जयंत कोकाटे यांच्याशी केंद्रीय पथकाने थांबून संवाद साधला. गेल्या वर्षी ३० पोती सोयाबीन झाले होते; यंदा दीड ते दोन एकरांत जेमतेम ४० किलो उत्पादन मिळण्याची शक्यता असल्याचे त्यांनी सांगितले. चांगली काळी जमीन असूनही पावसाअभावी पीक अपेक्षेप्रमाणे आले नाही. हलक्या जमिनीतील पीक पूर्णपणे वाया गेले, तर चांगल्या जमिनीतील सोयाबीनचेही उत्पादन घटले आहे. शेताजवळील नदी कोरडी पडल्याने सिंचनासाठी पर्यायी स्रोत उपलब्ध नसल्याचेही त्यांनी सांगितले.
दाशखेड येथेच सुधाकर नवनाथ ठोंबरे यांनी तीन एकरांतील सोयाबीनसाठी ५४ हजार रुपये खर्च करूनही दीड ते दोन क्विंटल उत्पादनाची शक्यता असल्याचे सांगितले. त्यातून सुमारे नऊ ते दहा हजार रुपयांचे उत्पन्न मिळण्याची अपेक्षा आहे.
बबनराव ठोंबरे यांच्या अडीच एकरांतील सोयाबीनमधून केवळ ६० ते ७० किलो उत्पादन मिळण्याची शक्यता आहे. पिकासाठी केलेला खर्च आणि अपेक्षित उत्पन्न यातील मोठी तफावत शेतकऱ्यांसमोरील आर्थिक संकटाची तीव्रता दर्शवते.
कांदा, झेंडू, मका उत्पादकांनाही फटका
वैजाळा येथे पथकाने कांदा, झेंडू व मका उत्पादक शेतकऱ्यांशी संवाद साधला. कांदा उत्पादक बंकट शेवराव येडे यांनी पाण्याच्या टंचाईमुळे कांद्याची लागवड दहा एकरांवरून यंदा केवळ एक एकरावर आणावी लागल्याचे सांगितले. शेततळ्यातही पाणी नसल्याने पिकाच्या भवितव्याची चिंता वाढली आहे.
झेंडू उत्पादक पांडुरंग बाबासाहेब मस्के यांनी वाढत्या तापमानामुळे फुलांचा आकार लहान होत असल्याची माहिती दिली. मका उत्पादक काकासाहेब नामदेव येडे यांनीही पावसाअभावी पिकांच्या वाढीवर परिणाम झाल्याचे सांगितले. पाण्याअभावी केवळ पारंपरिक पिकेच नव्हे, तर भाजीपाला व फुलशेतीसारख्या पर्यायी उत्पन्नाच्या साधनांनाही फटका बसत असल्याचे या पाहणीतून स्पष्ट झाले.
जनावरांच्या चाऱ्याची चिंता ;पशुधन जगविण्याचे आव्हान
पाटोदा तालुक्यातील बेडूकवाडी येथे वैभव अंकुश शिंदे व अंकुश परसराम शिंदे या शेतकरी बंधूंनी जनावरांच्या चाऱ्याची समस्या मांडली. सध्या घरचा ज्वारीचा कडबा आणि नेपियर गवत उपलब्ध असले, तरी हा साठा जेमतेम १५ दिवस पुरेल, अशी स्थिती आहे. बाहेरून चारा खरेदी करायचा झाल्यास प्रतिटन ११ हजार रुपये खर्च येतो. दररोज सुमारे १३० लिटर दूध संकलन करणाऱ्या या शेतकऱ्यांसाठी चाऱ्याचा वाढता खर्च मोठे आव्हान ठरत आहे. चारा संपल्यानंतर पशुधन कसे जगवायचे, हा प्रश्न त्यांच्यासमोर आहे. चारा टंचाई वाढल्यास शासनाने चारा डेपो सुरू करून मदत करावी, अशी अपेक्षाही त्यांनी व्यक्त केली.
पाझर तलाव कोरडे ; शहराच्या पाणीपुरवठ्यावरही ताण
शेतीपिकांबरोबरच पाणीटंचाईच्या स्थितीची पाहणी करताना पथकाने पाली येथील स्वयंचलित हवामान केंद्र व बिंदुसरा तलावाला भेट दिली. महावेध यंत्रणेद्वारे तापमान, आर्द्रता, वाऱ्याचा वेग व दिशा आणि पर्जन्यमानाची दर दहा मिनिटांनी नोंद घेतली जाते. जिल्ह्यातील ७९ महसूल मंडळांमध्ये स्वयंचलित हवामान केंद्रे कार्यरत असल्याची माहिती यावेळी देण्यात आली.
बीड शहरालगतच्या बिंदुसरा तलावातील उपयुक्त पाणीसाठा ३० जून रोजी १७ टक्के होता; तो आता पाच टक्क्यांवर आला आहे. मागील वर्षी याच कालावधीत तलावात १०० टक्के पाणीसाठा होता. बीड शहराला दररोज सुमारे ३८ दशलक्ष लिटर पाण्याची गरज असून, त्यापैकी २८ दशलक्ष लिटर पाणी माजलगाव धरणातून उपलब्ध होते. उर्वरित पाण्यासाठी बिंदुसरा तलावावर अवलंबून राहावे लागते. यंदा उपलब्ध पाणीसाठा पिण्याच्या पाण्यासाठी राखून ठेवण्याचे नियोजन असल्याची माहिती पथकाला देण्यात आली.
मोरगाव येथील दराडे वस्तीवरील पाझर तलावात पाणीसाठा शून्य असल्याचे पाहणीत दिसून आले. प्रभू दराडे यांच्या विहिरीची पाहणी करून भूजल पातळी व पाणी उपलब्धतेची माहिती घेण्यात आली. खंडाळा तलावाचीही पाहणी करण्यात आली.
मोरगावचे सरपंच लिंबाजी जाधव यांनी जलजीवन मिशनअंतर्गत गावातील पाणीपुरवठा योजनेचे काम चार ते पाच वर्षांपासून प्रलंबित असल्याची समस्या मांडली. संबंधित अधिकाऱ्यांनी याबाबत योग्य ती कार्यवाही करण्याचे आश्वासन दिले. जिल्हा परिषद लघुपाटबंधारे विभागांतर्गत ६२५ पाझर तलाव व ५५ सिंचन तलाव असल्याची माहितीही पथकाला देण्यात आली.
बीड येथे जिल्हास्तरीय आढावा
पाहणी दौऱ्यानंतर जिल्हाधिकारी कार्यालयात झालेल्या बैठकीत जिल्हाधिकारी डॉ. विवेक जॉन्सन यांनी जिल्ह्यातील दुष्काळी परिस्थितीचे सादरीकरण केले. पीकस्थिती, पाणीटंचाई, भूजल पातळी, चारा उपलब्धता व शेतकरी मदत वितरणाचा आढावा घेण्यात आला .केंद्रीय पथकाच्या या दौऱ्यातून केंद्राकडून मोठ्या प्रमाणात मदत मिळावी अशी अपेक्षा ठिकठिकाणी शेतकऱ्यांनी केली.
**
