केवळ सुशिक्षित नव्हे, तर जबाबदार नागरिक घडविणे आवश्यक – मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस

मुंबई, दि. १६ : शिक्षणाद्वारे केवळ सुशिक्षित व्यक्ती नव्हे, तर अधिकार आणि कर्तव्यांची जाणीव असलेला, समाजाप्रती आस्था व संवेदनशीलता बाळगणारा आणि देशाप्रती जबाबदारी असलेला नागरिक घडला पाहिजे. शिक्षणातून समाजाला समर्पित आणि मूल्यनिष्ठ नागरिक घडले, तरच देशाच्या प्रगतीला खऱ्या अर्थाने गती मिळेल, असे प्रतिपादन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केले.

मुंबई महानगरपालिकेच्या वतीने सुरू करण्यात आलेल्या ‘सुजाण नागरिक-सक्षम भारत (स्मार्ट नागरिक)’ या शैक्षणिक उपक्रमाच्या उद्घाटनप्रसंगी ते बोलत होते. यावेळी नागरिकशास्त्र आणि संवैधानिक मूल्यांवर आधारित अभ्यासक्रमांचे ‘स्मार्ट नागरिक’ आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनावर आधारित ‘विद्यार्थी प्रेरणा’ या पुस्तिकांचे प्रकाशन मुख्यमंत्री फडणवीस आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी सरन्यायाधीश भूषण गवई यांच्या हस्ते झाले. मुंबईतील दादर पश्चिम येथील मुंबई पब्लिक स्कूलमध्ये झालेल्या या कार्यक्रमाला महापौर रितू तावडे, उपमहापौर श्री. संजय घाडी, आमदार सर्वश्री अमित साटम, महेश सावंत, कालिदास कोळंबकर, शिक्षण समिती सभापती राजश्री शिरवडकर, महापालिका आयुक्त अश्विनी भिडे यांच्यासह लोकप्रतिनिधी, महानगरपालिकेचे अधिकारी, शिक्षक आणि विद्यार्थी उपस्थित होते.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस म्हणाले की, आजच्या विद्यार्थ्यांना विविध संवाद माध्यमांतून जगभरातील माहिती सहज उपलब्ध होत आहे. त्यामुळे माहितीपूर्ण आणि हुशार पिढी घडत असली, तरी तिच्यात सामाजिक जाणीव आणि कर्तव्यभावना रुजविणे तितकेच महत्वाचे आहे. समाजाने उभ्या केलेल्या व्यवस्थेमुळे आपल्याला शिक्षण घेता येते आणि व्यक्तिमत्व विकसित करता येते. त्यामुळे समाजाप्रती आपलीही काही जबाबदारी आहे, याचे भान विद्यार्थ्यांना असले पाहिजे.

संविधानातील मूल्ये आचरणात आणावीत

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी देशाला दिलेले संविधान हे भारताच्या प्रगतीचे महत्त्वाचे साधन आहे. संविधानातील मूल्ये आत्मसात केली, तर विद्यार्थी केवळ स्मार्ट नागरिकच नव्हे, तर विकसित भारताच्या उभारणीत योगदान देणारे जबाबदार नागरिक बनतील. संविधानाने दिलेले अधिकार समजून घेण्याबरोबरच त्यात सांगितलेल्या कर्तव्यांचे पालन करणेही गरजेचे आहे, असे मुख्यमंत्री फडणवीस म्हणाले.

भारतीय संविधान हे केवळ एक दस्तऐवज नसून त्यातील तत्वे प्रत्यक्ष जीवनात उतरविणे महत्चसचे आहे. समता, न्याय आणि समान संधी या मूल्यांच्या आधारे विविध भाषा, जाती, धर्म आणि संस्कृती असलेल्या देशाला एकत्र ठेवण्याचे काम संविधान करते. त्यामुळे संविधानाची मूल्ये विद्यार्थ्यांमध्ये रुजविणे ही काळाची गरज आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची मूल्येही महत्वाची 

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी विविध जाती-जमातींना एकत्र आणून स्वराज्याची स्थापना केली. या कार्यामागे एकता, निर्भयता आणि समाजाप्रती संवेदनशीलता ही मूल्ये होती. स्वराज्याच्या उभारणीतून दिसणारी ही मूल्ये आणि भारतीय संविधानाने दिलेली तत्वे विद्यार्थ्यांनी समजून घ्यावीत. या मूल्यांच्या आधारे जीवनात सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवून समाज आणि देशासाठी काम करता येते, असे फडणवीस यांनी नमूद केले.

‘स्मार्ट नागरिक’ आणि ‘विद्यार्थी प्रेरणा’ या उपक्रमांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये संविधानाची समज, सामाजिक जबाबदारी आणि राष्ट्रीय मूल्यांची जाणीव निर्माण करण्याचा प्रयत्न महत्वाचा असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.

भारताच्या संविधानाने भविष्याचा वेध घेतला आहे. भारतीय मातीतली मूल्ये लक्षात घेऊन संविधान तयार झाले आहे. देशातील निर्णय लोकशाही आणि संवैधानिक प्रक्रियेनुसारच घेतले गेले पाहिजेत, असे सांगत मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी संविधानाचे महत्व अधोरेखित केले. संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला न्याय मिळविण्याचा अधिकार दिला आहे. त्यामुळे अन्यायाविरुद्ध दाद मागताना संवैधानिक मार्गाचा अवलंब करणे आवश्यक आहे, असेही ते म्हणाले.

विविधतेने नटलेल्या देशात एकता टिकविणे आणि प्रत्येकाला समान संधी उपलब्ध करून देणे, हे संविधानाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. संविधानातील अधिकार आणि कर्तव्ये समजून घेतल्यास तत्त्वनिष्ठ आणि मूल्यनिष्ठ समाज घडविता येईल, असा विश्वास मुख्यमंत्र्यांनी यावेळी व्यक्त केला.

माजी सरन्यायाधीश भूषण गवई यांच्या कार्याचा गौरवपूर्ण उल्लेख

सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी सरन्यायाधीश भूषण गवई यांनी न्यायव्यवस्थेत बजावलेल्या भूमिकेचा मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी गौरवपूर्ण उल्लेख केला. संविधानाचे अभ्यासक आणि न्यायव्यवस्थेत त्यांनी केलेले कार्य उल्लेखनीय असल्याचे सांगत या उपक्रमाच्या उद्घाटनासाठी उपस्थित राहिल्याबद्दल फडणवीस यांनी त्यांचे आभार मानले.

मुंबई पब्लिक स्कूलमधील विद्यार्थ्यांचे कौतुक

मुंबई पब्लिक स्कूलमधील विद्यार्थ्यांशी संवाद साधल्यानंतर त्यांच्या आकलनशक्तीचे आणि जिज्ञासेचे मुख्यमंत्र्यांनी कौतुक केले. शाळेतील संगणक प्रयोगशाळेत सुरू असलेले आधुनिक स्वरूपाचे काम पाहून समाधान वाटल्याचे त्यांनी सांगितले. विद्यार्थ्यांना अत्याधुनिक शिक्षणाच्या सुविधा उपलब्ध करून देण्याच्या प्रयत्नांचे कौतुक करत त्यांनी विद्यार्थी आणि शिक्षकांचे अभिनंदन केले.

राज्यघटनेतील मूल्ये बालवयातच रुजवावीत : माजी सरन्यायाधीश भूषण गवई

माजी सरन्यायाधीश भूषण गवई यांनी या उपक्रमाचे स्वागत करताना भारतीय राज्यघटनेमुळे देशाची एकता आणि अखंडता टिकून राहण्यास मदत झाल्याचे नमूद केले.

गवई म्हणाले की, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जीवनकार्य तसेच राज्यघटनेच्या प्रस्तावनेतील न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये विद्यार्थ्यांच्या मनावर लहान वयातच बिंबवणे आवश्यक आहे. स्वतःच्या हक्कांबरोबरच इतरांच्या स्वातंत्र्याचा आणि अधिकारांचाही आदर केला पाहिजे. सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण, पर्यावरणाची काळजी आणि नागरिक म्हणून कर्तव्यांचे पालन करणे महत्वाचे आहे.

आर्थिक परिस्थितीमुळे गुणवंत विद्यार्थ्यांना संधींपासून वंचित राहावे लागू नये, यासाठी महापालिकेने ५० गुणवंत विद्यार्थ्यांना सिंगापूर येथे विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित (एसटीईएम) विषयांच्या अभ्यासदौऱ्यावर पाठवण्याच्या नियोजनाचे त्यांनी कौतुक केले.

‘सिटिझन सायन्स’ आणि संविधानिक मूल्यांचा अभ्यासक्रम- आमदार अमित साटम

आमदार अमित साटम यांनी उपक्रमामागील भूमिका स्पष्ट करताना सांगितले की, ‘सुजाण नागरिक-सक्षम भारत (स्मार्ट नागरिक)’ या शैक्षणिक उपक्रमाच्या अभ्यासक्रमात ‘सिटिझन सायन्स’ आणि ‘कॉन्स्टिट्यूशनल व्हॅल्यूज’ या संकल्पनांचा समावेश करण्यात आला आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये जबाबदार नागरिकत्वाची जाणीव निर्माण करणे हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे. शिक्षक आणि विविध तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनातून अभ्यासक्रमाची निर्मिती करण्यात आली आहे. भविष्यात देशातील अन्य शैक्षणिक मंडळांनीही अशा प्रकारचा अभ्यासक्रम स्वीकारावा, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.

महापालिका शाळांमधील गुणवंत विद्यार्थ्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील शैक्षणिक अनुभव मिळावा, यासाठी सिंगापूर अभ्यासदौऱ्याचे नियोजन करण्यात येत असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

‘विद्यार्थी प्रेरणा’ पुस्तकावर आधारित परीक्षा जानेवारीत – महापौर रितू तावडे

मुंबईच्या महापौर रितु तावडे यांनी महापालिका शाळांमधील शिक्षकांनी तयार केलेली ‘विद्यार्थी प्रेरणा’ आणि ‘स्मार्ट नागरिक’ ही पुस्तके विद्यार्थ्यांसाठी महत्वपूर्ण ठरतील, असा विश्वास व्यक्त केला. शिक्षण म्हणजे केवळ परीक्षा उत्तीर्ण होणे किंवा पदवी मिळवणे नसून, अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची आणि जबाबदारीने जगण्याची ताकद मिळवणे होय. विद्यार्थ्यांना पर्यावरण संवर्धन, पाणी व वीज बचत, सामाजिक समानता आणि सार्वजनिक संसाधनांचा जबाबदारीने वापर यांचे शिक्षण दिले जाणार आहे. ‘विद्यार्थी प्रेरणा’ पुस्तकावर आधारित मराठी भाषेतील परीक्षा जानेवारी २०२७ मध्ये घेण्याचा मानस असून, विजेत्या विद्यार्थ्यांचा १४ एप्रिल २०२७ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त गौरव करण्यात येणार असल्याचेही महापौरांनी सांगितले. उपमहापौर संजय घाडी यांनी आभार व्यक्त करताना दोन्ही उपक्रमातून महापालिकेच्या शाळांतील विद्यार्थ्यांना अनमोल मार्गदर्शन मिळणार असल्याचे सांगितले.

मुख्यमंत्र्यांसह माजी सरन्यायाधीश भूषण गवई यांनी घेतला विद्यार्थ्यांचा वर्ग

‘सुजाण नागरिक-सक्षम भारत (स्मार्ट नागरिक)’ या अभिनव शैक्षणिक उपक्रमाचे उद्घाटन तसेच ‘स्मार्ट नागरिक’ आणि ‘विद्यार्थी प्रेरणा’ या पुस्तिकांचे प्रकाशन कार्यक्रमापूर्वी मुख्यमंत्री मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी सरन्यायाधीश भूषण गवई यांनी इयत्ता सहावीच्या वर्गात जाऊन विद्यार्थ्यांशी संवाद साधला व उपक्रमाबद्दल माहिती दिली. यावेळी मुख्यमंत्री फडणवीस म्हणाले की, केवळ आपल्या अधिकारांची जाणीव असून चालत नाही, तर त्या अधिकारांसोबत असलेल्या कर्तव्यांचे पालन करणेही तितकेच महत्वाचे आहे. अधिकार आणि कर्तव्ये यांची योग्य सांगड घातल्यासच आपण खऱ्या अर्थाने सुजाण नागरिक बनू शकतो.

मैदाने आणि उद्यानांची विद्यार्थ्यांकडून मागणी

विद्यार्थ्यांनी शहरातील खेळाची मैदाने, उद्याने आणि सायकल चालविण्यासाठी स्वतंत्र मार्ग उपलब्ध करून देण्याबाबत प्रश्न उपस्थित केले. त्यावर उत्तर देताना मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी खेळाच्या मैदानांचे महत्त्व अधोरेखित केले. मुंबईत अधिकाधिक मैदाने खेळण्यासाठी खुली करणे तसेच त्याठिकाणी आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देणे आणि चांगली उद्याने विकसित करण्यात येत असल्याचे मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी सांगितले. सायकल चालविण्यासाठी स्वतंत्र मार्ग असावेत, अशी मागणीही विद्यार्थ्यांनी केली. त्यावर, मुंबईतही काही ठिकाणी सायकल ट्रॅक तयार करण्यात आले असून आणखी काही ठिकाणी असे मार्ग विकसित करण्याचे नियोजन असल्याचे मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी सांगितले.

विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांतून दिसली जिज्ञासा

या संवादादरम्यान इयत्ता सहावी मधील मयुरा देशमुख, रेवांश अण्णम, अभय पांचाळ, समर्थ कांबळे, त्रिशा जाधव या विद्यार्थ्यांनी शहरातील सुविधा, नागरिकांचे अधिकार, कर्तव्ये आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनकार्याविषयी प्रश्न विचारले. मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांना थेट उत्तरे देत त्यांच्याशी मनमोकळा संवाद साधला. विद्यार्थ्यांना देशात आणि जगात घडणाऱ्या घटनांची माहिती असून ते विविध विषयांचा विचार करतात, याचे समाधानही त्यांनी व्यक्त केले.

यावेळी माजी सर न्यायाधीश गवई यांनीही संविधान, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जीवन यावर विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन केले. विद्यार्थ्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांना उत्तरे देऊन त्यांच्या शंकाचे निरसन केले. यावेळी महापौर रितू तावडे, उपमहापौर संजय घाडी, महापालिका आयुक्त अश्विनी भिडे यांच्यासह इतर मान्यवर उपस्थित होते.

0000

नंदकुमार वाघमारे/विसंअ