माहितीच्या महासागरात ज्ञानाचा दीप आणि मतांच्या कोलाहलात विवेकाचा आवाज बनण्याची क्षमता वाचनात आहे. म्हणून वाचन हा केवळ छंद नाही, तर व्यक्तीच्या बौद्धिक स्वातंत्र्याचा आणि समाजाच्या वैचारिक आरोग्याचा मूलाधार आहे. दरवर्षी १५ ऑक्टोबर रोजी भारताचे माजी राष्ट्रपती, थोर शास्त्रज्ञ आणि प्रेरणादायी विचारवंत डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या जयंतीनिमित्त महाराष्ट्रात ‘वाचन प्रेरणा दिन’ साजरा केला जातो. विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण व्हावी, वाचनसंस्कृतीचा विकास व्हावा आणि ज्ञानाच्या साधनेशी नव्या पिढीचे नाते अधिक दृढ व्हावे, या उद्देशाने या दिवसाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मात्र या दिवसाचे खरे औचित्य भाषणांमध्ये, पुस्तक प्रदर्शनांमध्ये किंवा एक दिवसाच्या वाचन उपक्रमांमध्ये नसून, त्या निमित्ताने निर्माण होणाऱ्या दीर्घकालीन वाचनसंस्कृतीत आहे. वाचन प्रेरणा दिनाच्या औचित्याने आपण वाचनाचा उत्सव साजरा करतो आहोत, की वाचणारा समाज घडविण्याच्या दिशेने प्रत्यक्ष पावले टाकतो आहोत याचे चिंतन करणे गरजेचे आहे.
आज माणसाच्या हातात जग आले आहे. पण त्या जगाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी आवश्यक असलेली विचारांची खोली त्याच्याकडे आहे का? एका स्पर्शात हजारो माहितीचे तुकडे उपलब्ध होतात. काही सेकंदांत बातम्या, मते, विश्लेषणे, छायाचित्रे आणि चित्रफिती आपल्या डोळ्यांसमोरून सरकतात. माहितीचा वेग अभूतपूर्व आहे. मात्र या वेगाच्या धावपळीत विचार करण्यासाठी आपण थांबतो का? वाचलेल्या मजकुरामागील सत्य तपासतो का? आपल्या मतांपेक्षा वेगळा विचार समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो का? हे प्रश्न केवळ शिक्षणव्यवस्थेपुढील नाहीत, तर संपूर्ण समाजापुढील आहेत. कारण वाचनाचा संबंध अक्षर ओळखीपुरता मर्यादित नसतो. तो माणसाच्या विचारक्षमतेशी, संवेदनशीलतेशी, निर्णयक्षमतेशी आणि लोकशाहीतील सहभागाशी जोडलेला असतो. म्हणूनच ‘वाचन प्रेरणा दिन’ हा केवळ औपचारिक कार्यक्रमांचा दिवस नसून आपल्या वैयक्तिक आणि सामूहिक जीवनात वाचनाचे स्थान पुन्हा तपासण्याचा दिवस आहे.
डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे ज्ञान, जिज्ञासा, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, साधेपणा आणि स्वप्नशीलता यांचा सुंदर संगम. विज्ञानाच्या क्षेत्रातील त्यांचे योगदान, भारताच्या क्षेपणास्त्र आणि अवकाश संशोधन कार्यक्रमांतील त्यांची भूमिका, राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी तरुणांशी साधलेला संवाद आणि विद्यार्थ्यांच्या क्षमतेवरील त्यांचा दृढ विश्वास यांमुळे ते देशाच्या सार्वजनिक जीवनातील एक महत्त्वाचे प्रेरणास्थान ठरले. मोठी स्वप्ने पाहण्यासाठी कल्पनाशक्ती आवश्यक असते. परंतु त्या स्वप्नांना वास्तवात उतरविण्यासाठी ज्ञान, जिज्ञासा, परिश्रम आणि सातत्यपूर्ण अध्ययन आवश्यक असते याचा कृतीशील वस्तूपाठ त्यांनी समजावून दिला. डॉ.कलाम यांचे स्मरण करताना त्यांच्या ज्ञानकेंद्री जीवनदृष्टीला आपल्या दैनंदिन आचरणात स्थान देणे ही त्यांना वाहिलेली अधिक अर्थपूर्ण आदरांजली ठरेल. त्यांच्या जयंतीचा दिवस प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या हातात पुस्तक, प्रत्येक शिक्षकाच्या अध्यापनात जिज्ञासा आणि प्रत्येक शैक्षणिक संस्थेच्या वातावरणात मुक्त विचार घेऊन आला, तर वाचन प्रेरणा दिनाचे प्रयोजन खऱ्या अर्थाने साध्य होईल.
साहित्यवाचन माणसाला दुसऱ्याच्या जागी उभे राहून विचार करण्याची संधी देते. एखाद्या कथेतून वंचित व्यक्तीचे जगणे समजते, कवितेतून एखाद्या वेदनेला शब्द मिळतात, तर आत्मचरित्रातून संघर्षाचे अदृश्य पैलू समोर येतात. यामुळे सहानुभूती, संवेदनशीलता आणि मानवी संबंधांविषयीची समज विकसित होण्यास मदत होते. मात्र, वाचनामुळे पुस्तकात मांडलेला दावा कितपत विश्वासार्ह आहे, त्यामागे कोणते पुरावे आहेत, लेखक कोणत्या दृष्टिकोनातून लिहितो आणि त्याच्या युक्तिवादात कोणत्या मर्यादा आहेत, हे तपासणेही तितकेच आवश्यक आहे. वाचनाचे अंतिम यश किती पाने वाचली यावर ठरत नाही; तर त्या वाचनामुळे आपल्या विचारांत किती स्पष्टता, प्रश्नांत किती खोली आणि दृष्टिकोनात किती विवेक निर्माण झाला, यावर ठरते.
महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासात ज्ञान, शिक्षण आणि विचारस्वातंत्र्य यांचा प्रश्न नेहमीच परिवर्तनाशी जोडलेला आहे. संतपरंपरेने लोकभाषेतून तत्त्वज्ञान आणि जीवनमूल्ये सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविली. आधुनिक काळातील समाजसुधारकांनी शिक्षण आणि ज्ञानप्राप्तीला सामाजिक विषमतेविरुद्धच्या संघर्षाचे महत्त्वाचे साधन बनविले.वाचनसंस्कृती समृद्ध व्हायची असेल, तर समाजातील विविध घटकांच्या अनुभवांना स्थान देणारे साहित्य वाचकांपर्यंत पोहोचले पाहिजे. दलित साहित्य, स्त्रीवादी लेखन, ग्रामीण साहित्य, आदिवासी साहित्य, लोकसाहित्य, विज्ञानलेखन आणि विविध भाषांतील अनुवादित साहित्य यांचे वाचन वाचकाला समाजाचे अधिक व्यापक आणि बहुआयामी चित्र समजून घेण्यास मदत करते. वाचनाची खरी लोकशाही म्हणजे सर्वांनी एकच पुस्तक वाचणे नव्हे; तर प्रत्येकाला दर्जेदार साहित्यापर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळणे, विविध विचारांशी परिचित होता येणे आणि स्वतःची स्वतंत्र भूमिका विकसित करण्याचे स्वातंत्र्य मिळणे होय.
आजच्या पिढीसमोर वाचनाचा प्रश्न एका नव्या स्वरूपात उभा आहे. पूर्वी पुस्तकांपर्यंत पोहोचण्याची अडचण मोठी होती, आज अनेकदा पुस्तकांसाठी वेळ आणि एकाग्रता मिळविणे हे आव्हान बनले आहे. स्मार्टफोन, समाजमाध्यमे, लघुचित्रफिती, सतत येणाऱ्या सूचना आणि वेगाने बदलणाऱ्या डिजिटल आशयामुळे आपले लक्ष अनेक दिशांनी खेचले जाते. या परिस्थितीचे विश्लेषण करताना तंत्रज्ञानाला सरसकट दोष देणे योग्य ठरणार नाही. डिजिटल माध्यमांमुळे दुर्मीळ पुस्तके उपलब्ध होऊ शकतात, ई-पुस्तकांच्या माध्यमातून दूरस्थ वाचकांपर्यंत साहित्य पोहोचू शकते, ध्वनिपुस्तकांमुळे वाचनाचे नवे मार्ग उपलब्ध होतात आणि ऑनलाइन ग्रंथालयांमुळे ज्ञानाच्या संधी वाढतात. समस्या तंत्रज्ञानाच्या अस्तित्वात नसून त्याच्या वापराच्या स्वरूपात आहे.डिजिटल युगात ही क्षमता विकसित करण्यासाठी सखोल वाचनाचे महत्त्व कमी झालेले नाही. उलट, चुकीची माहिती, दिशाभूल करणारे संदेश आणि अप्रमाणित दावे वेगाने पसरत असताना चिकित्सक वाचनाची गरज अधिक वाढली आहे.
एखादी माहिती वाचल्यावर तिचा स्रोत कोणता, तिच्या समर्थनार्थ पुरावे कोणते, इतर विश्वासार्ह स्रोत काय सांगतात आणि ती माहिती कोणत्या संदर्भात मांडली आहे, हे तपासण्याची सवय लावणे आवश्यक आहे. शालेय स्तरापासूनच विद्यार्थ्यांना तथ्य आणि मत यांतील फरक, माहितीची पडताळणी आणि तर्कशुद्ध विचार यांचे प्रशिक्षण दिले पाहिजे. वाचन प्रेरणा दिनाच्या निमित्ताने म्हणूनच मुद्रित पुस्तक आणि डिजिटल माध्यम यांच्यात संघर्ष उभा करण्याऐवजी दोन्हींचा विवेकी समन्वय साधण्याची गरज आहे. माध्यम कोणतेही असो, वाचनातून विचार करण्याची सवय विकसित झाली पाहिजे.
मुलांना वाचनाची सवय लागावी, अशी अपेक्षा प्रत्येक पालक आणि शिक्षक व्यक्त करतो. मात्र एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारायला हवा : मुलांच्या दैनंदिन जीवनात पुस्तकाला आनंददायी स्थान देणारे वातावरण आपण निर्माण केले आहे का? घरात अभ्यासासाठी वेळ ठरविला जातो, पण मुक्त वाचनासाठी वेळ राखून ठेवला जातोच असे नाही. विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रमातील धडे वाचायला सांगितले जाते परंतु त्यांच्या आवडीचे पुस्तक निवडण्याचे स्वातंत्र्य किती वेळा दिले जाते? पुस्तक वाचल्यानंतर त्यांना स्वतःचे मत मांडता येते का, की प्रत्येक वाचनाचा शेवट प्रश्नोत्तरांच्या सरावात होतो? वाचनाची सवय उपदेशाने नव्हे, तर अनुभवाने अधिक प्रभावीपणे विकसित होते. मुलांना गोष्टी ऐकविणे, चित्रपुस्तके उपलब्ध करून देणे, त्यांच्या आवडीनुसार पुस्तके निवडू देणे, वाचलेल्या कथांवर संवाद साधणे आणि पालकांनी स्वतः वाचन करणे या साध्या गोष्टींचा मोठा परिणाम होऊ शकतो.
शाळांनीही ग्रंथालयाला केवळ पुस्तकसंग्रहाची जागा न मानता विद्यार्थ्यांच्या जिज्ञासेचे केंद्र बनविले पाहिजे. दररोज काही वेळ मुक्त वाचनासाठी राखून ठेवणे, विद्यार्थ्यांना स्वतः पुस्तके निवडू देणे, पुस्तक परिचय आणि गटचर्चा आयोजित करणे, वाचलेल्या पुस्तकांविषयी लेखन करण्याच्या संधी देणे आणि शिक्षकांनी स्वतः वाचनाचा आदर्श निर्माण करणे, अशा उपायांनी शाळेतील वाचनसंस्कृती समृद्ध होऊ शकते. शिक्षणाचा उद्देश केवळ परीक्षा उत्तीर्ण होणारा विद्यार्थी निर्माण करणे नसून आयुष्यभर शिकत राहणारा माणूस घडविणे हा आहे. अभ्यासक्रम संपतो; पण ज्ञानाचा प्रवास संपत नाही. त्या प्रवासासाठी वाचनाची सवय ही सर्वांत टिकाऊ शिदोरी ठरू शकते.
समाजात वाचनसंस्कृती रुजविण्यासाठी सार्वजनिक आणि शालेय ग्रंथालयांची भूमिका अनन्यसाधारण आहे. ग्रंथालय म्हणजे शांतपणे बसून पुस्तक वाचण्याची जागा एवढाच त्याचा अर्थ नाही. ते ज्ञानापर्यंत समान प्रवेश मिळवून देणारे सार्वजनिक व्यासपीठ आहे. घरात पुस्तकांचा संग्रह नसलेल्या विद्यार्थ्याला ग्रंथालयातून अनेक विषयांचा परिचय होऊ शकतो. स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या तरुणाला संदर्भसाहित्य मिळू शकते. ज्येष्ठ नागरिकाला नव्या विचारांशी जोडलेले राहता येते. महिलांना, कामगारांना, शेतकऱ्यांना आणि विविध सामाजिक घटकांना त्यांच्या गरजांनुसार ज्ञान मिळविण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते.
वाचन प्रेरणा दिनाच्या निमित्ताने शाळा-महाविद्यालयांमध्ये पुस्तक प्रदर्शन, सामूहिक वाचन, पुस्तक परिचय, वाचन स्पर्धा आणि लेखकांशी संवाद असे विविध उपक्रम आयोजित केले जातात. या उपक्रमांना निश्चितच महत्त्व आहे. मात्र त्यांचे फलित कार्यक्रम संपल्यानंतरही टिकले पाहिजे. प्रत्येक शाळेने विद्यार्थ्यांसाठी नियमित मुक्त वाचनाचा वेळ निश्चित केला, प्रत्येक गावाने सार्वजनिक वाचनासाठी जागा उपलब्ध करून दिली, प्रत्येक कुटुंबाने घरात छोटासा पुस्तकसंग्रह निर्माण केला आणि प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या आवडीनुसार वाचनासाठी दररोज काही वेळ राखून ठेवला, तर वाचन प्रेरणा दिन एका दिवसापुरता मर्यादित राहणार नाही.पुस्तकाचा खरा प्रकाश ते वाचून संपल्यावरही मनात राहतो. एखादा प्रश्न सतत विचार करायला लावतो, एखादा विचार आपली भूमिका तपासायला भाग पाडतो, एखादे पात्र दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव करून देते आणि एखादे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण अंधश्रद्धेऐवजी पुराव्यांवर विश्वास ठेवायला शिकवते. वाचनाचा हा अंतर्मुख करणारा परिणामच त्याला जीवनाशी जोडतो. वाचन प्रेरणा दिनाचा खरा संकल्प हाच असावा वाचन केवळ सवय बनू नये, तर ती विचार करण्याची पद्धत बनावी, ज्ञान केवळ माहिती राहू नये, तर ते विवेकात परिवर्तित व्हावे, आणि शिक्षण केवळ वैयक्तिक यशाचे साधन न राहता समाजाच्या प्रगतीचे सामर्थ्य बनावे.
डॉ. अब्दुल कलाम यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा होणारा वाचन प्रेरणा दिन आपण केवळ औपचारिकतेत घालवू नये. या दिवशी एक पुस्तक निवडूया, त्यातील विचार समजून घेऊया, आपल्या मुलांना पुस्तकांची भेट देऊया, ग्रंथालयाकडे पावले वळवूया आणि वाचलेल्या विचारांवर संवाद साधूया. पुस्तकांच्या पानांतून उजळणारा हा विवेकाचा प्रकाश प्रत्येक घरापर्यंत, प्रत्येक शाळेपर्यंत आणि प्रत्येक मनापर्यंत पोहोचला, तर वाचन प्रेरणा दिन खऱ्या अर्थाने सार्थ ठरेल. कारण वाचनशील माणसे घडविणे म्हणजे केवळ वाचकांची संख्या वाढविणे नव्हे, तर अधिक स्वतंत्र, संवेदनशील, विवेकी आणि जबाबदार समाजाच्या निर्मितीची पायाभरणी करणे होय.
डॉ.राजेश ओं. पाटील,
सहाय्यक ग्रंथालय संचालक,
अमरावती विभाग, अमरावती.
